Den Haag runt de economie niet, ondernemers doen dat
Den Haag runt de economie niet. Den Haag leeft ervan. (bron)
Met de Nederlandse economie gaat het op het eerste gezicht nog behoorlijk. Voor politici is dat al snel aanleiding voor zelfgenoegzaamheid. Maar dat er groei is, is eerder ondanks dan dankzij de politiek, schrijft Stefan Tax in een ingezonden opinie.
De Nederlandse economie draait dankzij ondernemers en hun medewerkers. Banen, welvaart en economische groei worden uiteindelijk buiten het Binnenhof gecreëerd. De politiek kan daarvoor gunstige randvoorwaarden scheppen, maar hen ook hinderen. Dat laatste lukt Den Haag de laatste jaren steeds beter. Intussen groeit de overheid harder dan de economie die haar moet financieren. De collectieve uitgaven gaan in de richting van de helft van onze economie, terwijl de productiviteit achteruitgaat. Dat kunnen we ons niet langer veroorloven.
Lees ook: We zijn vergeten hoe het geld wordt verdiend
Collectieve uitgaven blijven stijgen
De collectieve sector financiert zichzelf niet. Zonder een goed draaiende private economie heeft de overheid weinig uit te geven. Voor die collectieve sector zijn politici wél rechtstreeks verantwoordelijk. En daar zijn de prestaties bepaald niet indrukwekkend. De collectieve uitgaven blijven stijgen. Zorg, defensie en sociale zekerheid vragen steeds meer geld, terwijl vergrijzing, asiel en migratie de rekening verder opstuwen. Volgend jaar zijn we naar verwachting al zo’n 12 miljard euro kwijt aan rente op de staatsschuld. Geld dat niet naar lastenverlichting, veiligheid, onderwijs of zorg kan. Je kunt niet blijven uitgeven en erop vertrouwen dat de economie vanzelf hard genoeg meegroeit. Sterker nog: een belangrijk deel van de recente economische groei komt juist door hogere overheidsbestedingen. De overheid geeft meer uit, die extra uitgaven tellen mee als ‘economische groei’ en vervolgens wordt die groei aangehaald als bewijs dat het economisch goed gaat. Tel uit je winst.
Lees ook: Prinsjesdag 2026: dit zijn de slechtste plannen van kabinet-Jetten
Belasting heffen
Ook belasting heffen kent grenzen. De Laffercurve stelt dat hogere tarieven uiteindelijk minder belasting kunnen opleveren doordat mensen minder werken, elders investeren of vertrekken. Ik durf de stelling inmiddels wel aan dat in Nederland de rek eruit is. De overheid zal iets moeten doen wat in Den Haag aanzienlijk minder populair is dan een belasting verhogen: naar zichzelf kijken. Terwijl de overheid groter werd, daalde haar productiviteit in zes jaar met 9 procent. Meer mensen leverden nauwelijks meer werk op, en ook geen hogere kwaliteit. We betalen voor meer en krijgen minder terug. Het probleem is niet alleen de omvang. De collectieve sector is te veel naar binnen gericht: op de eigen organisatie, de eigen arbeidsvoorwaarden en de eigen managementstructuren. Er zijn werkgroepen, stuurgroepen, coördinatoren en managers die andere managers aansturen. Voor elk probleem bestaat inmiddels een overlegtafel. Werkt die niet, dan kan er altijd nog een worden opgericht. En alsof de blik nog niet genoeg naar binnen is gericht, wordt er gestaakt voor de eigen arbeidsvoorwaarden of zelfs tegen het beleid van de eigen overheid. Het is een bloody shame.
Lees ook: Het nivelleringsdenken heeft rechts inmiddels ingehaald
Slecht presteren heeft gevolgen
Pim Fortuyn beschreef dit probleem een kwarteeuw geleden al. In het onderwijs moesten leerling en docent centraal staan, in de zorg patiënt en medische professional en bij de politie burger en agent. Managers en bureaucraten moesten volgens hem een ‘dienende, bescheiden opstelling’ aannemen. Een kwarteeuw later klinkt dat pijnlijk actueel. In het bedrijfsleven heeft slecht presteren gevolgen. Die tucht ontbreekt bij de overheid. Een afdeling die onvoldoende presteert krijgt eerder extra mensen, dan minder. En de verantwoordelijke manager? Die blijft meestal gewoon zitten. Neem de gemeente Amsterdam, waar het ziekteverzuim rond de 10 procent ligt, tegen 7,1 procent bij gemeenten en 5,4 procent landelijk. Bij elk normaal bedrijf zouden alle alarmbellen afgaan. In Amsterdam heet het kennelijk bedrijfsvoering. Bij zo’n percentage mag ook naar het management worden gekeken.
Woningbouw
Diezelfde reflex zie je bij de woningbouw. Nederland haalt de ambitie van 100.000 huizen per jaar structureel niet, doordat projecten vastlopen in regels, procedures en vergunningverlening. De oplossing? Een flexibele pool van 200 tot 220 extra ambtenaren om projecten sneller door die procedures te krijgen. Je krijgt er bijna bewondering voor. We bouwen eerst een systeem waarin woningbouw vastloopt en nemen vervolgens honderden extra ambtenaren aan, om woningbouw door datzelfde systeem heen te loodsen. Misschien hebben we niet te weinig ambtenaren om de bureaucratie te managen. Misschien hebben we gewoon te veel bureaucratie. Succesvolle bedrijven leggen verantwoordelijkheid dicht bij de werkvloer. Waarom zouden we bij de overheid het tegenovergestelde organiseren?
De menselijke maat
Terug naar de menselijke maat: leg verantwoordelijkheden lager en geef professionals de ruimte om hun vak uit te oefenen. Een verpleegkundige weet beter wat een patiënt nodig heeft dan iemand drie managementlagen hoger. Een docent kent zijn klas beter dan een beleidsambtenaar op het ministerie. Een wijkagent weet beter wat er ‘s avonds in zijn buurt gebeurt dan iemand op het stadhuis die een nieuw veiligheidsprogramma schrijft. Laat ze hun werk doen. De managers en bestuurders die overblijven, moeten heldere verantwoordelijkheden krijgen en op hun prestaties worden afgerekend. Wie jarenlang leiding geeft aan een organisatie waarin de kwaliteit achteruitgaat, wachtlijsten oplopen of het ziekteverzuim ontspoort, kan niet eindeloos blijven zitten.
Lees ook: Menselijke problemen vragen om menselijke, niet om socialistische oplossingen
Cultuuromslag
Zo’n cultuuromslag kost jaren, maar veel keuze hebben we niet. Bij matige economische groei en stijgende collectieve uitgaven moeten kwaliteit en productiviteit omhoog en de kosten omlaag. Hogere productiviteit bereik je niet door verpleegkundigen harder door de gangen te laten rennen, docenten grotere klassen te geven of politieagenten nog meer diensten te laten draaien. Begin bij de uitdijende organisatie eromheen: de managementlagen, beleidsfuncties, coördinatoren en andere zittende ambtenaren die zichzelf inmiddels onmisbaar zijn gaan vinden. Alleen al bij de ministeries lopen – of beter gezegd: zitten – duizend communicatiemedewerkers. Als de Rijksoverheid zo veel ambtenaren nodig heeft om uit te leggen wat zij doet, gaat er iets goed mis. Vereenvoudig regels en geef de professionals die we keihard nodig hebben hun vak terug. Zo houden we de overheid betaalbaar én maken we haar beter.
Kleinere overheid
Een kleinere overheid is geen doel op zichzelf. Een overheid die haar kerntaken goed uitvoert wel. Een politie die de straat veilig houdt. Onderwijs waar kinderen goed leren lezen, schrijven en rekenen. Zorg waarin de patiënt vooropstaat. Een krijgsmacht die ons land kan verdedigen. Daarvoor hebben we een overheid nodig die minder met zichzelf en meer met haar burgers bezig is. Geef ondernemers en werknemers ondertussen de ruimte om het geld te verdienen waarmee we die collectieve voorzieningen betalen. De politiek moet gunstige randvoorwaarden scheppen en vervolgens zorgen dat ze haar eigen werk goed doet. Den Haag runt de economie niet. Den Haag leeft ervan.
Teken daarom nu het Manifest voor Privé-eigendom aan de president van De Nederlandsche Bank!
Het privé-eigendom van ons Nederlanders is in gevaar. Onze pensioenen worden minder waard en het eigen huis dreigt te worden belast. Ik roep u als president van De Nederlandsche Bank op deze onteigening te stoppen!
Laatst bijgewerkt: 16 september 2026 10:21