Het Zweeds model van socialisme is dood - zelfs na verkiezingswinst
Zweden is het walhalla van socialisme, althans in de beleving van veel socialisten. In werkelijkheid zijn socialistische partijen electoraal vrij onpopulair in Zweden.
Op 13 september heeft de Zweedse Sociaal-Democratische Partij (SAP) de nationale verkiezingen nipt gewonnen met een verschil van drie zetels. Na een zomer vol ontevredenheid, waarin rechtse partijen bij verkiezingen in heel Europa en Latijns-Amerika met vergelijkbare marges zegevierden, vierden velen aan de linkerkant feest. Naar verwachting zal Magdalena Andersson de nieuwe Zweedse premier worden.
Het "Zweedse model" als lichtend voorbeeld voor links
De SAP is inderdaad geen gewone partij. Het is de naam die de Zweedse socialistische partij heeft aangenomen. Dit is niet zomaar een socialistische partij. Het is Zweeds socialisme – het model van alle socialistische stromingen dat veel linkse activisten wereldwijd al decennialang als hun doel hebben aangemerkt. Zelfs vandaag de dag wijzen sommige leden van de Democratic Socialists of America (DSA) en soortgelijke bewegingen nog steeds naar het „Zweedse model“ als de weg naar de overwinning. Het Zweedse socialisme is een mantra die overal wordt herhaald wanneer het „gewone“ socialisme niet werkt.
Een schijnbare overwinning
De overwinning van de Zweedse socialisten in september was echter teleurstellend. De SAP behaalde slechts 28 procent van de stemmen, haar slechtste resultaat in 110 jaar! De extreemlinkse website The Jacobin viert de verkiezingsuitslag dan ook niet en ziet geen toekomst voor de SAP of soortgelijke socialistische partijen. De oprichter en hoofdredacteur van Jacobin, Bhaskar Sunkara, heeft een vernietigende evaluatie geschreven over wat er mis is gegaan met het Zweedse model, van het begin tot nu. Hij stelt dat het model geen toekomst heeft… of zelfs geen heden. „Het Zweedse ‚model‘ kan alleen in de verleden tijd worden beschreven“, stelt Sunkara. „Hoe dat is gebeurd, is geen verhaal over verraad. Het is een verhaal over wat een strategie voor het hervormen van het kapitalisme kan bereiken en over het punt waarop deze botst met de structuur van het kapitalisme zelf.“
Lees ook: 10 redenen om het socialisme af te wijzen
Een geschiedenis van werken binnen het systeem
De SAP werd opgericht in 1889. In die tijd was Zweden een monarchie met een sterke economie, een gezonde arbeidsethos en een zeer ordelijke, goed georganiseerde arbeidersklasse. Haar doel was het tot stand brengen van een radicaal egalitaire samenleving op basis van socialistische principes. Volgens Sunkara was de tactiek van de partij niet gericht op het omverwerpen van het kapitalisme, maar op het hervormen ervan van binnenuit. Haar programma bestond uit het afzwakken van privé-eigendomsrechten, het bevorderen van sociaal egalitarisme, het ondermijnen van morele waarden en het bieden van omvangrijke sociale vangnetten.
Enorme belastingen voor de rijken
Op economisch vlak veroorzaakten de sociaaldemocraten aanzienlijke spanningen tussen eigenaren en arbeiders, aangezien zij trachtten socialistische principes en werknemersparticipatie in de industrie toe te passen. De socialisten hebben het kapitaal en het eigendom echter nooit rechtstreeks aangevallen. In feite leefden de socialisten van de rijkdom van de industriële eigenaren door hen enorme belastingen op te leggen, zodat zij hun omvangrijke verzorgingsstaat konden bekostigen. Aangezien Zweden een zeer welvarende natie was, bloeide ook het Zweedse model van socialisme. De socialisten wonnen verkiezingen, vormden coalities en leidden regeringen. Zij domineerden de cultuur, introduceerden immoraliteit en een seksuele revolutie. Gedurende de ongeveer vijftig jaar dat zij aan de macht waren (1932–1976), bouwde de Zweedse sociaaldemocratie de meest egalitaire samenleving in de geschiedenis op, evenals een uiterst tolerante cultuur.
Lees ook: De grote exodus van Britse welvaart
De ineenstorting van de sociaaldemocraten
In de jaren zeventig begon de wereldeconomie te stagneren. Zweden bloeide minder, evenals haar socialistische model. De wereldwijde economische neergang trof het socialisme overal. De SAP begon stemmen te verliezen omdat de regering het zich niet meer kon veroorloven haar welzijnsprogramma’s voort te zetten. Met de benoeming van Olof Palme tot premier (1969–1976) begonnen ook de socialisten te radicaliseren; zij pleitten voor democratisering van de economie via het Meidner-plan (of „loonverdienersfondsen“), waarmee het eigendom van bedrijven geleidelijk aan aan de werknemers zou worden overgedragen. De eigenaren voerden echter tegen met een politieke beweging die de socialisten in 1976 versloeg, na ongeveer 44 jaar aan de macht te zijn geweest.
Op zoek naar oplossingen: het Franse zelfbesturende socialisme
Met de economie in crisis zocht het socialisme naar een oplossing buiten het kader van hervormingen van binnenuit. Zelfs onder Palme verliepen de zaken zeer slecht voor de Zweedse socialisten. Sunkara legt uit dat het socialisme overal in crisis verkeerde, aangezien sociale experimenten „stotterden en mislukten“. Er was echter één lichtpuntje aan de horizon dat veelbelovend leek: het Franse zelfbesturende socialisme – „het meest radicale [programma] van een mainstream partij in decennia“.
François Mitterand
In 1981 stelde de socialistische regering van de Franse president François Mitterrand een oplossing voor door eigendom te vervangen door „zelfbestuur“ op alle gebieden, van industriële productie tot scholen en huisvesting. Iedereen zou alles beheren. Men beloofde deze radicale stap geleidelijk te zetten, waarbij deze stapsgewijze aanpak symbolisch tot uiting kwam in het partijlogo: de communistische gebalde vuist die een delicate roos vasthield. „U kunt een bestuurder zijn van een kapitalistische samenleving of een grondlegger van een socialistische samenleving“, zei Mitterrand. „Wat ons betreft, willen wij het tweede zijn.“
Een communisme vermomd als socialisme
Mitterrands „110 voorstellen voor Frankrijk“ onthulden de plannen voor openbare werken, sociale woningbouw, kinderopvang en klinieken. Het stelde een radicalere vorm van communisme voor, vermomd als socialisme, die elk aspect van het leven zou doordringen. De partij keurde wetten goed die de rechten van werknemers binnen bedrijven uitbreidden, het minimumloon verhoogden en de werkweek terugbrachten tot negenendertig uur. Haar meest radicale prestatie was een wet uit 1982 waarmee vijf industriële concerns, twee staalbedrijven, zo’n veertig banken en een groot deel van de lucht- en ruimtevaart- en wapenindustrie werden genationaliseerd. De zakelijke pers reageerde door deze confiscatoire maatregel terecht een uiting van bolsjewisme te noemen. In het begin was het programma van Mitterrand succesvol.
De Grote Terugtrekking
De wittebroodsweken waren van korte duur, aangezien het verzet tegen het radicale programma groeide. Op alle niveaus begonnen mensen het programma te zien als een keurslijf dat hen zou dwingen op radicaal nieuwe manieren een socialistische levenswijze aan te nemen. Sunkara beschrijft wat hij „de grote terugtrekking“ noemt. Mitterrand onthulde ooit zijn bedoelingen door tegen een assistent te zeggen: „Op economisch gebied zijn er twee oplossingen: ofwel bent u een leninist, ofwel verandert u niets.“ Naarmate zijn situatie verslechterde, probeerde hij Franse bedrijfsleiders te sussen door hen te verzekeren: „Wij zijn geen revolutionaire marxisten-leninisten.“
"Dramatische ommezwaai"
Omdat zij het publiek niet konden overtuigen om zijn gedurfde „110 voorstellen“ te omarmen, werden Mitterrand en zijn socialisten gedwongen om niet alleen hun opmars naar zelfbeheer te staken, maar ook een „dramatische ommezwaai“ te maken naar een meer marktgericht plan. Het zelfbesturingssysteem mislukte en men keerde terug naar het socialistische discours waarin de misstanden van het kapitalisme werden aangepakt, maar niet het systeem zelf.
Tegen het zelfbesturende socialisme
De abrupte ommezwaai bevestigde de juistheid van de inspanningen van de Verenigingen ter Verdediging van Traditie, Gezin en Eigendom (TFP), die zich verzetten tegen het zelfbesturende socialisme toen dit in 1981 in Frankrijk werd ingevoerd. Destijds beseften maar weinigen het belang van dit Franse initiatief voor het socialisme wereldwijd. In 1981 publiceerden de TFP’s in dertien landen een advertentie van zes pagina’s tegen het zelfbesturende socialisme in tientallen grote kranten wereldwijd. De boodschap was geschreven door prof. Plinio Corrêa de Oliveira en droeg de titel „Wat betekent het zelfbesturende socialisme voor het communisme? Een barrière? Of een bruggenhoofd?” De grootschalige inspanning van de TFP droeg in hoge mate bij aan de spectaculaire mislukking van het zelfbesturende socialisme.
Ook in Noorwegen mislukte het socialisme
Na de moord op Olof Palme in 1986 mislukte het socialisme ook in Zweden. Sunkara merkt op dat „zowel het staatssocialisme als de sociaaldemocratie alom doodverklaard werden“, hoewel veel sociaaldemocraten nog steeds een ambt bekleedden. Oppositiepartijen zijn in de 21e-eeuwse politieke arena van Zweden steeds meer invloed gaan verwerven en hebben veel van de socialistische hervormingen uit de jaren zeventig en tachtig aanzienlijk teruggedraaid.
'Sociaaldemocratie is verloren'
Het Zweedse socialistische model is inderdaad ten dode opgeschreven, aangezien het niet kan overleven buiten het welvarende kapitalistische systeem waarvan het leeft. De titel van het artikel van de auteur in The Jacobin vat de situatie goed samen: „De sociaaldemocratie heeft de eeuw gewonnen en de toekomst verloren.” Sunkara is van mening dat hetzelfde lot de nieuwe „democratische“ socialist, burgemeester Zohran Mamdani van New York City, en andere bewegingen die aan de horizon verschijnen, te wachten staat. Zij zullen in de voetsporen treden van Jeremy Corbyn, Bernie Sanders en anderen die binnen het kapitalisme een reformistische benadering hanteren, ook al delen zij dezelfde radicale egalitaire doelstellingen als de revolutionairen.
Bestel kosteloos: Revolutie en Contrarevolutie (eBook)
(Artikel gaat verder onder deze boodschap)
Als er één boek is dat licht kan schijnen in de postmoderne duisternis, dan is het dit boek: Revolutie en Contrarevolutie van katholiek denker professor Plinio Corrêa de Oliveira. “Als de Revolutie wanorde is, is Contrarevolutie het herstel van Orde.” – Bestel het nu kosteloos!
Het Sisyphus-complex
Sunkara haalt de analogie aan van de communistische revolutionaire Rosa Luxemburg (1871–1919), die het hervormingssocialisme vergeleek met de figuur van Sisyphus, de koning uit de Griekse mythologie die veroordeeld was om voor eeuwig een rotsblok een heuvel op te duwen, om het vervolgens weer naar beneden te zien glijden zodra het de top naderde, waarna hij het proces opnieuw moest beginnen. Het hervormingssocialisme boekt enige vooruitgang, maar glijdt weer terug wanneer het niet aan de macht is en bereikt nooit zijn radicale doelstellingen. Op een gegeven moment zullen de huidige socialisten moeten kiezen tussen hervormingssocialisme en revolutionair socialisme als middel om hun verderfelijke doelen te bereiken.
Alle vormen van socialisme zijn gevaarlijk
Zowel de hervormers als de revolutionaire radicalen zijn dus gevaarlijk. De ene bevordert de andere. De radicalen zijn echter gevaarlijker omdat zij streven naar een onmiddellijkere revolutie en de vernietiging van de huidige orde en alle overblijfselen van de christelijke beschaving. Zij willen deze vervangen door een helse egalitaire samenleving en economie. Daarom moet deze beweging serieus worden genomen en verslagen worden. Elk socialistisch model, met inbegrip van het inmiddels mislukte „Zweedse model“, moet koste wat het kost worden bestreden en overwonnen.
Dit artikel verscheen eerder op tfp.org.
Laatst bijgewerkt: 29 oktober 2026 14:43