Grondstof-nationalisme: een begrijpelijke maar schadelijke tendens

De meeste mensen zien nationalisme in politieke of culturele termen. Ze definiëren het simpelweg als burgers die hun land centraal stellen.

Eigen grondstoffen voor eigen volk

Maar nationalisme kent ook andere uitingen. De focus op de natie kan leiden tot economisch beleid dat prioriteit geeft aan het beschermen en benutten van nationale hulpbronnen. Het tarief is bijvoorbeeld een maatregel die landen gebruiken om hun nationale hulpbronnen te beschermen tegen oneerlijke handelspraktijken van anderen. Binnen dit nationalistische wereldbeeld luidt de oorlog in Iran wat sommigen ‘grondstof-nationalisme’ noemen in. Het is veel meer dan een reeks sancties of handelsaanpassingen die erop gericht zijn het systeem bij te sturen ten gunste van eerlijke handel. Deze inspanning wil het boek van de internationale handel in zijn geheel herschrijven, en dat terwijl het proces al in gang is gezet.

Het wegwerken van de vangrails

De oorlog in Iran heeft gediend als katalysator voor het ondermijnen van de mondiale energieorde. Hoewel de verklaarde doelen van het conflict anders waren, zoals iedereen weet, heeft de nieuwe realiteit in de Perzische Golf landen niettemin gedwongen om decenniaoude handelsnetwerken op te geven. Handelsovereenkomsten, termijnmarkten en prijsstructuren die een zekere mate van mondiale stabiliteit in prijs en aanbod garandeerden, werden onvoorspelbaar en onbetrouwbaar. De oude vangrails van de internationale handel verdwijnen. De blokkade van de Straat van Hormuz verstoorde de aanvoer van olie en vele andere goederen, waardoor een groot deel van de wereldhandel op zijn kop werd gezet. 

Alles kan in de nieuwe chaos

Het resultaat is een meer volatiele en gefragmenteerde wereldeconomie, waar de stroom van olie, vloeibaar aardgas en aardolieproducten veel meer wordt bepaald door politieke manoeuvres dan door economische efficiëntie. “Het betekent dat het een situatie is waarin iedereen voor zichzelf zorgt,” zei Gregory Brew, een senior analist voor Iran bij de Eurasia Group, in een artikel in de Wall Street Journal. Deze strijd zal waarschijnlijk verder gaan dan energie, aangezien er ook andere cruciale grondstoffen in het spel zijn. Met grondstof-nationalisme zal de oude, op regels gebaseerde wereldorde worden vervangen door… wat ook maar werkt. Alles kan in de nieuwe, regelvrije economische wildernis.

Klachten en tekortkomingen

Deze grote verstoring werd voorafgegaan door wijdverbreide ontevredenheid. Nationalistische en populistische partijen over de hele wereld klagen al lang over de zeer reële tekortkomingen van de liberale, op regels gebaseerde wereldorde. De jacht op comparatief voordeel in de afgelopen zestig jaar heeft een groot deel van de westerse productiebasis naar het buitenland verplaatst. Deze omwenteling heeft veel werknemers hun baan gekost, gemeenschappen verscheurd en veel leed veroorzaakt.

China misbruikt het internationale systeem

Misschien wel de meest voor de hand liggende olifant in de kamer van de ‘op regels gebaseerde’ orde van vóór de oorlog met Iran is de massale industrialisatie en exporteconomie van China. Dit regime heeft de op regels gebaseerde orde in zijn voordeel gebruikt en misbruikt. Het heeft veel van de regels voor internationale handel overtreden (en doet dat nog steeds) en verstoort overal de vrije markten door deze te overspoelen met gesubsidieerde goederen die met goedkope arbeidskrachten zijn geproduceerd.

Diepe wrok tegen wereldwijde handelssystemen

Deze economische tekortkomingen weerspiegelen de beweringen van het politieke nationalisme dat mensen het verlies van identiteit voelen naarmate de wereld steeds globaler wordt. Bijgevolg heerst er diepe wrok jegens wereldwijd gecentraliseerde handelssystemen die regels opleggen die eerlijke spelers aan banden leggen, terwijl het wangedrag van China en andere regimes die de regels aan hun laars lappen, decennialang ongestraft blijft. Veel van deze problemen die worden toegeschreven aan de liberale, op regels gebaseerde orde zijn het gevolg van morele problemen die sociale instellingen hebben aangetast en de weg hebben vrijgemaakt voor een grote overheid en steeds meer regulering. 

Grondstof-nationalisme vergroot overheidsmacht 

Maar het grondstof-nationalisme dat vandaag de dag wordt aangedragen als oplossing voor deze grieven, brengt zijn eigen problemen met zich mee. Het tracht problemen onmiddellijk op te lossen door de macht over te dragen aan nationale regeringen, die meer controle zullen uitoefenen over de natuurlijke hulpbronnen binnen hun grenzen. Regeringen voeren vervolgens beleid door middel van belastingheffing, regulering, aandelenparticipaties en zelfs de nationalisatie van buitenlandse bedrijven. Deze maatregelen leiden vaak tot hogere prijzen, meer staatscontrole en verstoorde markten. Het is geen automatisch recept voor welvaart. Het is een uitnodiging voor gewetenloze partijen om het systeem in hun eigen voordeel te manipuleren.

Schade aan markten

Wat de abrupte afwijking van de huidige mondiale modellen zo gevaarlijk maakt, is dat de alternatieven onbekend en niet getoetst zijn. De onvoorspelbare aard van grondstof-nationalisme, waarin het ieder voor zich is, biedt inderdaad niet de stabiliteit die nodig is voor zakelijke betrouwbaarheid. Het afbreken van de vangrails van op regels gebaseerde stabiliteit zonder dat er passende vervangingen voorhanden zijn, leidt tot grillige acties die uiteindelijk consumenten schaden en markten ontwrichten. Eenmaal verwijderd, zijn vangrails moeilijk te herstellen.

De sterken heersen over de zwakken

Tegelijkertijd zal grondstof-nationalisme sommige landen met een sterkere onderhandelingspositie nog steeds in staat stellen oneerlijke voorwaarden op te leggen aan andere landen, met name zwakkere landen. Zelfs sterke landen kunnen het slachtoffer worden van economische machtsmisbruik. Hoezeer Amerika ook heeft geprobeerd China te straffen voor zijn goedkope arbeidskrachten, mensenrechtenschendingen en gesloten binnenlandse markten, slaagt de communistische macht er nog steeds in de Amerikaanse markten te overspoelen met zijn goederen.

Eerlijke handel bestaat alleen bij moreel kompas

Het huidige systeem is verre van perfect en moet worden hervormd. Het erkent echter tenminste dat markten vaste regels, internationale handelsovereenkomsten en morele principes nodig hebben die voor iedereen gelden. Dergelijke mechanismen kunnen landen helpen om ordelijke markten te waarborgen door middel van gecoördineerde toeleveringsketens en om landen te sanctioneren die hun eigen bevolking uitbuiten of de wereldvrede bedreigen. Zonder moreel kompas wordt eerlijke handel onmogelijk en wordt vrijhandel steeds anarchistischer. Hervorming van de internationale handel kan niet zomaar even worden doorgevoerd.

Zorgen voor eigenbelang

Veel mensen prijzen grondstof-nationalisme als een beschermende maatregel waarbij alles in het werk wordt gesteld om nationale belangen voorop te stellen. Het is inderdaad zo dat landen voor zichzelf moeten zorgen en hun hulpbronnen moeten behouden. Er is niets mis met het nemen van redelijke maatregelen. Bij het nastreven van internationale handel moeten landen echter het algemene plaatje in ogenschouw nemen. De huidige strijd om hulpbronnen veilig te stellen in een onstabiele wereld onderstreept de realiteit dat de afbraak van handelsregels uiteindelijk een averechts effect kan hebben en in het nadeel van alle landen kan werken.

Het Westen moet zich verenigen

De huidige crisis kan alleen worden overwonnen als wat er nog over is van het Westen zich verenigt tegen de krachten van chaos en terreur die de wereld bedreigen. Een houding van ‘ieder voor zich’ pakt nooit goed uit. Het is een recept voor mislukking.

Dit artikel verscheen eerder op tfp.org.

Laatst bijgewerkt: 8 juni 2026 11:21