Abdij van Cluny: het klooster dat de middeleeuwen een nieuwe richting gaf
19de-eeuwse reconstructie van het middeleeuwse Cluny-klooster.
Cluny, de beroemde abdij in Bourgondië, gaf leiding aan de hervorming van het kloosterleven in de hoge middeleeuwen.
Een roemrijke geschiedenis
Het aantal wetenschappelijke studies over Cluny is sterk toegenomen, en daarmee ook het aanzien van het klooster. Zijn roemrijke geschiedenis, die inmiddels beter bekend is, wekt onder onderzoekers een steeds grotere belangstelling en zelfs geestdrift. Cluny ontstond toen de zalige Berno (850–927) in 910 een klein klooster stichtte op grond die Willem de Vrome, hertog van Aquitanië, had geschonken. Het kende vier grote abten: de heilige Odo (878–942), de heilige Majolus (906–994), de heilige Odilo (962–1049) en de heilige Hugo (1024–1109).
Twee eeuwen van geestelijke leiding
Hun lange bestuursperioden omspanden twee eeuwen. In die tijd hervormde Cluny het kloosterleven in Europa volledig, droeg het doeltreffend bij aan de hervorming van de Kerk, gaf het de christenheid grotendeels vorm en leidde het haar naar de grote verwezenlijkingen van de middeleeuwen. Onder het bestuur van zijn vier grote abten verwierf Cluny de leiding over het religieuze leven in het Westen. Het behield die leiding met glorie en majesteit. „Bij Cluny”, zegt een historicus, „krijgt men gedurende deze twee eeuwen die indruk van stevigheid en bestendigheid in de traditie die men vroeger van de Heilige Stoel verwachtte; Cluny is werkelijk een nieuw Rome.”[1]
Een veilige haven voor pausen, vorsten en monniken
„Ik weet niet”, zegt een andere auteur, „welke geestdrift, welke stroming of heilzame mode iedereen — pausen, vorsten en monniken — naar Cluny trekt als naar de veiligste haven. Spanje en Engeland worden beïnvloed [door deze heilige aanstekelijkheid]. Cluny werd de officiële hoeder van de naleving van de kloosterregel. Wanneer de naleving van de religieuze tucht in een klooster verslapt, vertrouwt de paus het toe aan de ijver van Cluny. Hugo lijkt werkelijk de abt der abten te zijn. Afgezien van de paus is niemand in de christenheid met hem te vergelijken.”[2]
Raadgevers van keizers en hervormers van de Kerk
In de begintijd van het Heilige Roomse Rijk waren de cluniacenzers de geestelijke leidslieden van keizerin Adelheid. Zij hielpen de eerste drie Ottonen, de heilige Hendrik II en Koenraad met geestelijke en politieke raad om het rijk van Karel de Grote te herstellen. Tijdens de Spaanse Reconquista hielpen de cluniacenzers in de strijd tegen de moslims. Monniken van Cluny droegen ertoe bij het pausdom op te heffen uit de schande waarin het in de negende en tiende eeuw was vervallen. Een van hun monniken werd uiteindelijk de heilige Gregorius VII. De cluniacenzers werkten vervolgens met hem samen in zijn reusachtige strijd tegen keizer Hendrik IV om de voorrang van het geestelijke boven het wereldlijke te bevestigen.
Lees ook: Zelfislamisering: ‘Paasontbijt geschrapt onder druk van moslimouders’
Geleerdheid en katholieke beschaving
Op het gebied van de geleerdheid legde Cluny het Bijbelboek Hooglied uit. Met heel zijn aanzien schiep, bevorderde en verspreidde Cluny de heldendichten van het christendom. Cluny was de schepper van het katholieke feodalisme. Kortom, de geschiedenis van dit onvergelijkelijke klooster heeft veel te bieden aan wie zich laat bezielen door de christenheid in al haar luister. Cluny had ongetwijfeld tegenstanders, maar het was zo groot dat niemand zijn grootheid durfde te ontkennen. De abdij speelde een daadwerkelijke rol in alle belangrijke gebeurtenissen van die tijd en oefende daarop een glorierijke invloed uit.
Historici onderzoeken de invloed van Cluny
In hedendaagse wetenschappelijke kringen wordt fel gediscussieerd over de omvang van de rol die de cluniacenzers bij elk van die gebeurtenissen speelden. Zo beoordeelde E. Delaruelle in een artikel de rol van Cluny bij het ontstaan van het idee van de kruistocht. Hieronder nemen wij het openingsgedeelte van die studie over, omdat het een beeld geeft van de grote belangstelling van onderzoekers voor de geschiedenis van deze beroemde abdij.
Werd de betekenis van Cluny overdreven?
„Als de rol van Cluny in de elfde eeuw vanuit godsdiensthistorisch oogpunt aanzienlijk was, is die op politiek, sociaal en literair gebied mogelijk overdreven. Dertig jaar geleden overheerste onder bepaalde historici een stroming die men een waar ‘pancluniacisme’ zou kunnen noemen. Zij probeerden de levenskracht en vruchtbaarheid van die tijd vanuit Cluny te verklaren. Zij schreven Cluny een beslissende invloed toe op de Gregoriaanse hervorming, de ontwikkeling van de bedevaarten naar Santiago de Compostela en het overschrijven van het Hooglied.
Het kloosterleven en de wereld
„Zoals wij zien dat een Kerk — tot dan toe overwegend geestelijk van karakter — zich organiseert als een juridische en politieke gemeenschap, en dat een heilige paus als Gregorius VII een Kriegsmann en een Finanzmann wordt, zo zien wij ook dat het kloosterwezen steeds meer bij de wereld betrokken raakt, onder druk van de omstandigheden en als antwoord op uiteenlopende verzoeken.”[3]
Cluny en de voorbereiding van de heilige oorlogen
Niettemin ontkent niemand de bijdrage van Cluny aan iedere grote verwezenlijking van de hoge middeleeuwen. Historici proberen veeleer nauwkeuriger vast te stellen hoe ver die invloed reikte. In zijn artikel vindt Delaruelle het standpunt van Anouar Hakem overdreven. Deze stelt dat Cluny „de heilige oorlogen min of meer heeft voorbereid zoals de encyclopedisten de Franse Revolutie hebben voorbereid, door de geesten te vormen”. Hoewel ook andere deskundigen op dit gebied, zoals Chalendon, Boissonade en Joseph Bédier, deze opvatting „misschien in afgezwakte vorm” delen, voegt Delaruelle eraan toe dat men kan stellen dat „Cluny krachtig heeft bijgedragen aan de vorming van het type van de christelijke ‘miles’ [soldaat], die nieuwe historische figuur en held van de kruistochten."
De ridder stelt zijn zwaard in dienst van de Kerk
„In plaats van te worstelen met de militia saecularis, militia, malitia, zoals eerdere monniken deden, bezongen de cluniacenzer schrijvers de deugden van de ridder die zijn zwaard in dienst van de Kerk stelt. Zij toonden zelfs waardering voor hun sportieve of wereldse kwaliteiten. Ik zou daar elders aangehaalde voorbeelden aan kunnen toevoegen: de ‘Tibellus’, die de vader van Majolus verheerlijkt, en de ‘Deploratio’ van Jotsald.”[4]
Bestel kosteloos: Revolutie en Contrarevolutie (eBook)
(Artikel gaat verder onder deze boodschap)
Als er één boek is dat licht kan schijnen in de postmoderne duisternis, dan is het dit boek: Revolutie en Contrarevolutie van katholiek denker professor Plinio Corrêa de Oliveira. “Als de Revolutie wanorde is, is Contrarevolutie het herstel van Orde.” – Bestel het nu kosteloos!
Een onbetwiste bijdrage aan de middeleeuwen
Hoewel Delaruelle de opvatting van Anouar Hakem dus overdreven vindt, ontkent hij niet dat Cluny krachtig heeft bijgedragen aan de vorming van de strijdbare katholieke ridder. Deze kenmerkende figuur van de middeleeuwen stelde zijn zwaard in dienst van de Kerk, steeds bereid haar te dienen en zijn bloed te vergieten in iedere heldhaftige strijd voor de katholieke zaak. Er bestaan veel soortgelijke voorbeelden. Dit voorbeeld volstaat echter om te laten zien dat er onder historici niet de geringste twijfel bestaat over de vooraanstaande rol van Cluny bij de vorming van de middeleeuwen.
Dit artikel verscheen eerder op tfp.org.
Voetnoten
- Delaruelle, Latreille, Palanque, Histoire du Catholicisme en France, deel I, blz. 251.
- Mgr. Charles Poulet, Histoire de l’Église de France, deel I, blz. 124.
- Delaruelle, L’idée de Croisade dans la littérature clunisienne du XIe. siècle et l’Abbaye de Moissac, Annales du Midi, nr. 75, Toulouse, 1963, blz. 419–420.
- Idem, blz. 422.
Laatst bijgewerkt: 2 november 2026 15:48